Dëshmia e rrallë/Libri i autorit serb në vitin 1877: Si i dëbuam...

Dëshmia e rrallë/Libri i autorit serb në vitin 1877: Si i dëbuam dhe asgjësuam shqiptarët nga Nishi (PJESA 2)

428
0
SHPËRNDAJE

Vijon nga PJESA1

Faqe nr. 34 e përkthimit:

Turr e vrap hyri Milenko Jeçmenica dhe e njohtoi majorin: se i kishte sjellur dy turq nga Reçica e Epërme e i futi brenda. Majori iu ofroi të uleshin. Ata ishin të veshur mirë, ishin me tirqi, por fytyrat iu tregonin se ishin nga ata turq të ndershëm. Majori e pyeti të parin si quhej dhe çka kërkonte.

– Mua më quajnë Mako Haxhiu, por na dy erdhëm me këtë rojtarin tuaj të pyesim: a do të na pranoni të dorëzohemi dhe që ushtarët tuaj më vonë të mos na cenojnë ërzin, që ne të mos ikim nga shtëpitë tona. A, valla, çka të na kërkoni, ne do të ju japim. Nga Reçica e Epërme dhe e Poshtme asnjë njeri deri më tani nuk është shpërngulur.

– Jeni të lirë të rrini në shtëpitë tuaja. Këtë ua thoni edhe të tjerëve se asnjërit nuk do t’i mungojë asgjë, por as që guxon kush të ju ngas – ia ktheu majori, sepse sipas zakoneve tona e humbë kokën kush i cenon të dorëzuarit. Por ju duhet doemos t’i dorëzoni armët, pasi kështu është traditë dhe unë po ua japi besën.

– Ani, iu përgjigj ai turku, edhe ne këte e duam dhe vetëm duam të jemi të qetë. Ejani kur të doni, ne të gjithë duam që të ju dorëzohemi. Pastaj majori urdhëroi t’i përcillte tutje i njejti kalorës. Te kmeti u bë gazmend i vërtetë. Pogaqet e pulat i hanim me djathë. Kënga jehonte larg dhe u shpërndamë në ora 10. Në mesnatë u kthye kalorësi nga Prokupla me letrën se qyteti ishte marrë pa luftë. Majori menjëherë me telegram – e telegrafi ishte në majen e Lybetenit – e njoftoi komandantin e divizionit për marrjën e qytetit.

Në mëngjes majori dha urdhër për Grebc që tërë ushtria e mbetur të vinte në Petroc dhe aty të vendosej, ndërsa të tjerët i udhëzoi për në Prokuple: që në ardhjën e tij të pritej, pastaj në kishë të mbahej lutje për Zotin. Kmetit iu lejua që të vendosej në shtëpinë e saphiut. Pastaj u nisëm me ushtri për Prokuple. Në ora 10,30 hymë në qytet, kaluam rrugës në masën e tubuar të njerëzve të cilët duarhapur vraponin para nesh, i puthnin ushtarët dhe brohoritnin:

– Ju jeni vëllezërit tanë. Ju jeni shpetimtarët tanë. Rroftë mbreti Millan, ati i ynë. Rroftë ushtria e tij. (Flitej se pas luftës së suksesshme, Sërbia do të shpallej mbretëri).

Nëpër atë mori njerëzish u shtymë dhe arritëm deri tek shtëpia e Cakës, në të cilën u vendos shtabi. Para asaj shtëpie ishte mbledhur një grup njerëzish të rinjë të cilët piskatnin:

– Na jepni pushkë, që t’i ndjekim turqit e qakërdisur!

Nga shtëpitë gratë sillnin: mishëra të pjekura, djathëra, pogaqe, raki dhe ua ndanin ushtarëve. E tërë kjo ishte lirshëm dhe me hare.

E shiqoja një leckaman prej 11 – 12 vjetësh, i cili e kishte gjetur një shpatë turke, e kishte lidhur për beli dhe i shkonte zhagaz për toke duke e tërhequr, por klithte:

– Ku je bre çerkez, ku je bre arnaut, ta prej kokën, sepse më nuk do të ma marrësh motrën!

Faqe nr. 36 e përkthimit:

… Rrugët si nëpër të gjitha qytetet orientale janë të shtrembëta, me mure të larta, të ngushta dhe të papastërta. Në mes të qytetit është pyrgu, por e lartë sa një kullë në të cilën është treguesi i orës. Afër tij kalohet dhe zbritet tek ura mbi Toplicë. Nëpër qytet janë të shpërndara 4 xhamia me minare të larta, pranë të cilave janë edhe varrezat e turqëve. Në të dalur në anën veriore, shtrihet rruga e pistë nga banesat e çerkezëve, të dendura dhe të pa pastërta, në të cilat janë lukuni qejsh të uritur dhe të qartur, të lënë nga të zotët. Për ndryshe qyteti është i madh dhe i pasur, në të ka disa sërbë. Nga familjet turke nuk ka mbetur asnjë kokë. Të gjithë ata para disa ditësh janë zhvendosur, ikur dhe tërhequr tutje përtej lumit Toplicë.

Ushtarët kishin zënë përgjegjësin e barnatores turke, i cili ishte duke ikur për Nish. Atë ia sollën përpara komandantit të divizionit, të cilit i shpjegoi: me prejardhje ishte bullgar, por i lindur në Stamboll dhe nuk dinte gjuhë tjetër përpos turqisht, gjermanisht e frengjisht. Atë me përcjellje menjëherë e nisën për në Aleksinc.

Faqe nr. 38 e përkthimit:

Komandanti i divizionit dërgoi kalorësit dhe disa banorë që arnautët e ikur t’i kthenin nëpër shtëpia. Disa arritën edhe t’i kthejnë. Kërkoheshin ata që kishin djegur shtëpitë dhe ata që para ardhjës sonë kishin sulmuar dhe vrarë sërbë. U zu një rom turk të cilin do ta pushkatojnë.

Faqe nr. 38 e përkthimit:

Mësuesi ishte i madh me shtat, fytyrë e flokë bjonde, flet goxha shumë, duke mos u kujdesur për të folurit e vet, por kjo mund të jetë edhe shenjë hareje në të cilën njeriu nuk din as të kufizohet. Kur u njoftuam ai piskati, duke më puthur:

– A edhe ti dhaskall, dhaskall, o dhaskall bre, tani jemi të lirë, e Zoti dhashtë të na jetojë Sërbia dhe Knjazi!

Sot është thirrë ushtria jonë nga Petroci dhe arriti shpejt. Batalioni i Tërrnavës u dërgua në Potok, në xhaminë e lagjës Kërrnje me detyrë që t’i ftonte arnautet e fshatit Topanicë, që të dorëzohën dhe t’i ulin armët, ku janë më se 500 shtëpi. Kolona e jonë e cila banonte aty, marshoi përpara në hanin e Bacës dhe në Tullar, ku hasën në arnautë, të cilët pas pak luftimeve ikën përtej lumit Toplicë. Prej aty deri në Kushumli rruga zgjatë dy orë.

Faqe nr. 40 e përkthimit:

Arnautët nga ky fshat nuk i dorëzuan armët. Ata më parë ishin tërhequr në male, pos disa rojeve. Prijësi i tyre, Feka, ia kishte dhënë fjalën komandantit të Tërrnavës, Lishaninit, që erdhi në atë fshat një ditë më parë me kompaninë e tij, ku pati takuar të gjithë arnautët, se armët do t’i dorëzonin ditën e nesërme, pasi t’i kthenin familjet na malet.

Majori, posa arriti te xhamia e Kërrnjës, e dërgoi me disa kalorës Leshaninin në Toplicë t’i thirrte nja dy apo tre krerë të fshatit të vijnë tek ai në bisedime, ndërsa Fekën, i cili ishte dorëzua, të përcaktonin: se të gjitha armët të mblidhën nga ata njerëzit e vet dhe të dorëzoheshin. Pas tri orësh Leshanini u kthye i vetëm me kalorësit dhe i raportoi majorit:

– Në fshat hasa vetëm plakun Fekë, askush tjetër nuk ishte më aty. Ata më dhanë mua besën e fortë se deri nesër në mengjes të gjithë do të kthehën nga malet, armët t’i sillnin me veti me disa vetë tek ju për bisedime ku do t’ua dorëzojnë.

Majori ishte i kënaqur me përgjigje. Më tutje nuk mund të vazhdonin deri sa tërë atë masë e mardhe arnautësh të mos e përfitonin, pasi ua rrezikonin shpinën. Atë ditë erdhën disa nga arnautët që kthehëshin prej maleve, duke kërkuar “lejen” (teskeren) – për t’u kthyer nëpër shtëpia. Pasi ata i dorëzonin armët e merrnin “teskeren” prej majorit.

Në mbrëmje erdhi kalorësi nga Gryka e Jankos dhe ia solli letrën me të cilën e lajmëronte se dy kompani të Krushevcit u dërguan drejt Tullarit për të rënë në lidhje me ushtrinë tonë, por masa kryesore kishin marrë drejtimin: Simincë, Rashicë dhe Muzaq. Në këtë majori përmes atij kalorësi u përgjigj se: Tanët kanë shkuar për Tullar dhe do të urdhërojë që shpejt të vëhej lidhja me ta. Në atë kohë nga Tullari ishte kthyer edhe agjutanti Llaza, i cili i tha majorit: se ai i kishte dërguar dy kalorës në Grykën e Jankos me raportin se ushtria e Çaçakut po përpiqet që të vendoset lidhja, por kalorësit ende nuk ishin kthyer prapa.

Atë natë ishte shumë ftohtë; veriu i ashpër fishkëllonte e acari bëhëj edhe më i fortë. Ne u ngushtuam pranë e pranë dhe e kaluam natën në vendrojën e madhe dykatëshe të ushtrisë turke, ku në oxhak ndizej zjarri i madh, por dritaret të cilat po mungonin i mbyllëm me kashtë vetëm të ishte më nxehtë. Njësia e sanitetëve, me sanitetin, mjekun dhe oficerët tjerë, u futën në xhami. Në llogor ushtarët ndezën zjarre të mëdha. Kuajt ngriheshin tërë natën, duke i rënë me këmbë tokës nga të ftohtit.

Të nesërmen majori urdhëroi qe ushtria të nisej drejt kah Hani i Bacës, batalioni i Studenicës vajti në Belan, para hanit të Bacës, ndërsa ne mbetëm në Tërrnavc, deri sa nga Toplica të kthehej Leshanini i derguar me krerët e dorëzuar arnautë dhe me armët. Por ai u kthye para drekës dhe njohtoi:

– Arnautët nuk janë kthyer prej maleve. Feka i kishte lutur e përbe duke qajtur, por ata nuk deshën ta dëgjonin. Për këtë arsye edhe ai ishte i detyruar të ikte e fshati është tërë i boshatisur.

Majori e njohtoi komandantin e divizionit se Topanicasit nuk u dorëzuan, për çka aty për çdo rast do ta lente një kompa-ni të Tërrnavës. Komandanti i divizionit iu përgjigj që të ishte një batalion i tërë, ta zaptoi hapësirën nga xhamia e Kërrnjës e deri në tërë Topanicën dhe të qitnin në secilin arnaut i cili nuk do të dorëzohej. Kështu batalioni që u nis, u kthye prapa. Pas dite ne u nisëm vetëm me topa që të arrinin në hanin e Bacës para muzgut. Gjatë rrugës na gjuanin arnautët nga malet, nga anët përtej Toplicës, por plumbat nuk arrinin teke ne. Me këtë ata donin të na njohtonin se ishin shumë të armatosur, duke e penguar depërtimin tonë kundër Kushumlisë.

Faqe nr. 43 e përkthimit:

Kah ora 08 ushtria ishte e gatshme, e renditur dhe u nis në betejë. Erdhi lajmi se: dy kompani të Krushevcit zbritën deri në Plloqnik dhe e vunë lidhjën. Kah ora 09,30 u dëgjuan të shtëna pushkësh dhe lufta artilerike në maje të Bardhovës, ku ushtarët tanë kishin hasur në arnautë të cilët i gjuanin nga shtëpitë e fshatit Bardhovë, afër rrugës, ku i pritën me pushkë. E vranë një kalorës të Dragaçevës.